تاريخ انتشار: 12 شهریور 1390 ساعت 15:37

طنز را جدی بگیرید | گفتگو با ناصر فیض

لیلا باقری

 

 

 
در حالی به استقبال ششمین دوره «جشنواره  طنز مکتوب» می‌رویم که حالا و بعد از پنج سال برگزاری بی‌وقفه، این جشنواره جای خود را به خوبی میان طنزپردازان جوانتر سراسر کشور باز کرده و آنقدر کسب رتبه در آن از اعتبار علمی برخوردار است که با رسیدن سال به نیمه، خیلی‌ها به تکاپوی ارسال اثر به جشنواره بیفتند؛ جشنواره‌ای که به گفته ناصر فیض؛ مسئول دفتر طنز حوزه هنری از سلامت‌ترین جشنواره‌ها در حوزه داوری است. 
دبیر جشنواره و مسئول دفتر طنز حوزه هنری همچنین می‌گوید؛ این جشنواره «طنز مکتوب» عنوان گرفته است تا تنها در حوزه نوشتار به فعالیت بپردازد و از این رهگذر توجه به «متن» برای تولید طنز در زمینه‌های مختلف بیشتر شود.



جشنواره طنز مکتوب از کجا استارت خورد؟
دفتر طنز در سال 79 جشنواره دانشجویی و بعد از آن با دو سال وقفه جشنواره بین‌المللی طنز را در چند رشته مانند نثر و کاریکاتور و فیلم کوتاه و... برگزار کرد. از پنج سال پیش این جشنواره با عنوان «مکتوب» مشخص و از سایر جشنواره‌ها متمایز شد. در رشته‌های شعر، نثر، داستان و فیلمنامه کوتاه. بعدتر برای بالا بردن سطح علمی جشنواره رشته مقاله را هم اضافه کردیم. سال اول عده‌ای فکرکرده بودند که مقاله را هم باید طنز بنویسند! 

چه شد که کاریکاتور و فیلم و کوتاه حذف و جشنواره تنها منحصر به طنز مکتوب شد؟
کاریکاتور جریان خودش را دارد و مدعیان و متولیانی. ما هم خودمان را خیلی درگیر آن نمی‌کنیم. از سوی دیگر هم احساس کردیم یک دلیل نداشتن طنز خوب در کشور به فقدان متن خوب برمی‌گردد. گرچه ساختار آن با فیلمنامه بلند فرق دارد اما اگر فیلمنامه کوتاه خوب وجود داشته باشد و طنزنویس در این رشته متبحر شود کم‌کم وارد این مبحث هم می‌شود و کارهای دیگر نیز صورت می‌گیرد. گفتیم اول به کتابت کار بپردازیم و طنزپرداز بداند مثلا چطور شعر بگوید و با قواعد آشنایی بیشتری پیدا کند. البته از گونه‌های دیگر طنز نیز حمایت کردیم و یکی از بهترین گونه‌های طنز نمایشی در کشور اختتامیه جشنواره ما اجرا می‌شود.

دلیل اضافه کردن بخش ویژه به جشنواره چه بود؟
جشنواره هرسال بر حسب اهمیت موضوع ویژه‌ای هم دارد. انتخابات، انرژی هسته‌ای، تروریسم، اصلاح الگوی مصرف و شعر محلی و امسال هم تحریم. بخش ویژه را برای این گذاشتیم که جشنواره هدفی را هم دنبال کند. چراکه  طنزنویسان برای کار با رسانه باید سفارشی هم کار کنند و در این زمینه هم لازم است متبحر باشند. در نگاه دیگر هم موضوعاتی مانند تحریم مسائل کشوری هستند و با انتخاب آن کارهایی با نگاه طنزپردازان به عنوان نگاه مردم و شهروندان تولید می‌شود.

عده‌ای سال گذشته این گله را داشتند که چرا نفرات برتر هر رشته در سال بعد تنها تقدیر می‌شوند. بر چه حسبی این قانون را گذاشتید و فکر نمی‌کنید روحیه شرکت کنندگان تضعیف شود؟
بله! کسانی که در دوره‌های پیش جایزه اول جشنواره را در رشته‌ای گرفتند، در دور رقابتی همان رشته شرکت داده نمی‌شوند. اما از او حتی اگر سوم هم شود تقدیر می‌کنیم. جدا از قضیه مالی، بعد معنوی این تقدیر حتی از نفر اول هم بیشتر است و نشان می‌دهد او در جشنواره دیده شده. از طرف دیگر انگیزه کسب رتبه اول باید برای دیگران نیز وجود داشته باشد. اگر هرسال 5-6 نفر اول شوند معترضان بیشتری خواهیم داشت و کم‌کم شبهه ایجاد می‌شود که چرا هر سال عده خاصی جایزه می‌برند. فرد با یک بار اول شدن جایگاه خود را پیدا می‌کند. چرا باید دوباره شرکت کند و احیانا دوم شود و جایگاه خودش را پایین بیاورد؟ به نظرم تصمیم منصفانه‌ای گرفته شده. از سوی دیگر این نکته هم هست اگر جشنواره مطلقاً بدون انتقاد باشد مطمئناً بد برگزار شده است.

امسال تغییرات خاصی در روند برگزاری جشنواره صورت گرفته است؟
امسال تبلیغات بیشتری داشتیم و در برخی مجلات فراخوان ما به صورت یک صفحه کامل منعکس شده و تبلیغات رسانه‌ای هم خواهیم داشت. از همین رو به نظرم جشنواره گسترده‌تر برگزار می‌شود. یک دلیل دیگر هم می‌تواند این باشد که هرسال جشنواره توسط عوامل خود دفتر طنز برگزار می‌شد اما الان حدود یک سال است که حوزه هنری «دفتر محافل و جشنواره‌ها» را تاسیس کرده. سیاست‌ها و محتوا و فراخوان و بحث علمی و نحوه ارائه و داوری به عهده ماست و اجرا به عهده دفتر برگزاری جشنواره‌ها. کارهای اجرایی را آن‌ها انجام می‌دهند و امیدواریم نحوه برگزاری بهتر از سالهای گذشته باشد.

برخی شرکت‌کنندگان عنوان می‌کردند آثار برگزیده برخی رشته‌ها ضعیف بودند. این به دلیل ضعف آثار ارسالی بوده است یا داوری؟
اگر شرکت‌کنندگان آثار قوی بفرستند، اثر قوی برتر می‌شود. البته ما سعی می‌کنیم داورانِ هم‌سلیقه انتخاب نکنیم. یک داور از قوت محتوا را در نظر می‌گیرد و دیگری بازی‌های فرمی و زبانی را مهم‌تر می‌داند و به این ترتیب ملاک‌های مختلف و متنوع در داوری لحاظ می‌شود. اما با این‌همه تمام داوران در یک چیز مشترک هستند: معتقدند طنز فقط برای خنداندن نیست. اثر طنز کار خلاقه یک ذهن فرهیخته است و با لودگی فاصله دارد و قرار است راهی برای اصلاح باز کند. این هم هست که قطعاً داوران هر رشته در آن زمینه متخصص هستند. ما یکی از سلامت‌ترین داوری‌ها را داریم. هر وقت احساس کردیم داور جدیدی مناسب‌تر است، حتما از حضور او استفاده کرده‌ایم.

بعد از گذشت چند دوره از برگزاری جشنواره قدرت طنزپردازان را در نوشتن طنز چطور ارزیابی می‌کنید؟
بسیاری از بچه‌هایی که منتخب شدند بعدا به کار دعوت شدند و آزمون و خطاها و تجربیاتی داشتند و نتیجه این شده که کارشان صیقل خورده و بهتر شده است. اتفاقات خوبی برایشان افتاده است و کم نیستند بچه‌هایی که با دفتر طنز مرتبط شدند و بعد از آن در روزنامه‌ها ستون ثابت نوشتند. بوده‌اند کسانی که قبل از ارتباط با دفتر طنز از مقدمات شعر اطلاعی نداشتند و دفتر طنز چون محل رفت و آمد طنزپردازان است، حضورشان باعث شده پیشکسوتان را ببیند و از آنها استفاده کنند و اتفاقات خوبی برایشان بیفتد. عده‌ای هم زمینه و استعداد خوبی داشتند که تقویت شدند. البته دفتر طنز تنها بهانه و فضا را ایجاد می‌کند و باعث رشد فرد می‌شود. بعد از برگزاری جشنواره نیز در طول سال به صورت هفتگی کارگاه برقرار است و البته در روزهای جشنواره هم چهار کارگاه فشرده برگزار و چکیده‌ای از مطالب عنوان می‌شود.

حوزه سعی کرده است با نهادهایی مثل صدا و سیما ارتباط برقرار کند و از ظرفیت طنزپردازان برای تولید سریال‌های طنز استفاده کند؟ با توجه به اینکه سریال‌های طنز را نویسندگان معدودی می‌نویسند و کارشان اغلب با حاشیه‌هایی نیز همراه است.
در برنامه «راز» این ادعا را طرح کردم که طنزپردازانی که با ما مرتبط هستند از بهترین طنزپردازان حال حاضر کشورند، اگرچه عمدتاً کارشان محدود به مطبوعات یا فضای مجازی است. چرا باید عده خاصی همواره در رسانه‌های تصویری باشند و به هر دلیلی تنها دور و بر خود را ‌بینند؟ چرا یک بار جلسه‌ای نمی‌گذارند تا ببینند تنها توانایی طنزپردازن ما گرداندن یک ربع برنامه رادیویی نیست و می‌توانند در نوشتن فیلم‌نامه از آنها استفاده کنند. حتی اگر در ساختار اصلی فیلمنامه هم دخالتی نداشته باشند، می‌توانند در دیالوگ‌نویسی و کنترل ملاحت فیلم‌نامه‌ها مؤثر باشند.
گاه اتفاقات بدی در کمدی‌های سینما و تلویزیون افتاده. هرچند اتفاقات خوب هم داشتیم اما با استفاده از ظرفیت طنزپردازان ما اتفاقات می‌توانست بیشتر و بهتر باشد. بعد از برنامه راز صحبت‌های مقدماتی با چند شبکه شده و قرار است همکاری‌هایی انجام شود.

به نظرتان برگزاری این جشنواره می‌تواند درصدی از عبوسی مسئولان را در برخورد با طنز کم کند؟
به نظرم مسئولان جاهایی در تعریف خود تجدید نظر کرده‌اند و این به دلیل برگزاری جلسات طنز در ارگان‌های مختلف است. این تعامل‌ها و دیدارها در درازمدت نتیجه داده و آن‌ها می‌دانند دیگر نباید طنزپرداز را در مراسمی فقط برای خندان دعوت کنند. فهمیده‌اند که می‌توان از توانایی‌های آنان استفاده‌های درست کرد. این ‌هم به دلیل تلاش دوستان ماست که تمام کشور را برای برگزاری جلسه و کارگاه زیر پا می‌گذارند. به نظرم تقویت و اعتماد به طنز اگر اتفاق بیافتد رخدادهای مبارکی در کشور به وجود می‌آید. مسئولان باید به طنزپرداز اعتماد کنند و او را دوست خود بدانند. طنزپرداز فرهیخته است و می‌داند با قومیت‌ها و سلیقه‌های مختلف صحبت می‌کند. اعتدال و آرامش و نگاه‌های ارزشی دیگر همه سهمی از حقیقت دارند و اگر حقیقت جاری شود این ارزش‌ها پررنگ‌تر می شوند. کار طنزپرداز هم گفتن حقیقت است. رسول اکرم می‌فرماید من شوخی می‌کنم، اما جز حقیقت نمی‌گویم. این حقیقت به همه‌چیز مربوط و همه‌جا جاری است. باید طنزپرداز را جدی بگیرند تا اصلاح در جامعه اتفاق بیافتد.
آقای شکیبا در گفتگو با ما گفتند حوزه هنری به عنوان یک برند می‌تواند و این ظرفیت را دارد که یک مجله طنز منتشر کند. دفتر طنز اقدامی در این زمینه کرده است؟
خیلی‌ها جرأت نمی‌کنند به این سمت بروند و می‌گویند کار خیلی سختی است. برای نشریات گاهی مشکلاتی پیش می‌آید، اما این مشکلات در طنز چندین برابر است و عده‌ای پاسخگویی در برابر آن را سخت می‌دانند. در اینجا چون پایه و اساس بر دیدن مشکلات و معضلات و اعتراضات است اغلب جرأت نمی‌کنند نزدیک آن شوند.
بسیاری از مسئولان هم هنوز به‌رغم خیلی اتفاقات مطلوب، نگاه انتقادی را خیلی نمی‌پذیرند و هنوز می‌بینیم که روزنامه‌هایی به خاطر ستون‌های طنزشان تعطیل شده‌اند. آنقدر این بحث‌ها مطرح شده که دیگر خیلی جدی نمی‌گیریم و فراموش می‌شود. برخی هم با نگاه‌های ویژه‌ای می‌خواهند این اتفاق بیفتد که البته آنوقت طنزپرداز همراهی نمی‌کند. از آن طرف هم کمبود طنز فاخر را داریم و تعداد کسانی که کار فاخر بکنند، متن‌شان زبان و ساختار محکمی داشته باشد، نحوه بیان‌شان خوب باشد، و مسائل جامعه را بشناسد نیز کم است. البته ما همین‌جا اعلام می‌کنیم اگر مسئولان حمایت کنند از تهیه و انتشار مجله طنز استقبال می‌کنیم. این حمایت البته شامل حمایت مالی هم می‌شود. باید مؤسسه‌ای برای پشتیبانی از چنین نشریه‌ای پیشقدم شود و نویسندگان و کارکنان مجله از از حمایت مالی برخوردار باشند.

نظرات
مرتضی باقری راد

سلام

آدرستان را از آقای سعید سلیمان پور ارومی گرفتم.
من كارشناس ارشد فیزیك هستم و در حال حاظر كتابی را در نوبت چاپ دارم كه مشتمل بر سه فصل طنز، لطیفه و لطیفه علمی می باشد.
لطفا به سوالات بنده پاسخ دهید.
1- آیا در دانشگاههای دنیا هیچ دوره دانشگاهی اعم از دكترا، فوق لیسانس و یا حتی مدارك كوتاه مدت دانشگاهی برای علاقه مندان به لطیفه سرایی به طور مستقل وجود دارد؟
2- منابع معتبر (اعم از كتب و یا وبلاگ و وب سایتهای بین المللی) در زمینه لطیفه نویسی را معرفی نمایید؟
با سپاس
مرتضی باقری راد

ف.ن

جناب آقای فیض، با وجود كمبود شدید طنزنویس در مازندران مجله‌ طنز و كاریكاتور "ملس" را راه اندازی كردیم. در ابتدا ضعف‌های زیادی داشت ولی فكر می‌كنم شماره سوم یا بهتر بگویم شماره آخر داشت به نقاط روشنی می‌رسید. افراد معدودی هم كه جمع كرده بودیم به خاطر علاقه‌ای كه به طنز داشتند همكاری می‌كردند نه چیز دیگر ولی خب نه تنها حمایتی نشد بلكه به نوعی جلوی انتشار شماره‌های بعدی آن نیز گرفته شد. با شرایط فعلی فكر نمی‌كنم بتوان طنز را در جامعه نهادینه كرد و گسترشش داد چون همان طور كه گفتید روزنامه‌هایی بودند كه به خاطر ستون طنزشان بسته شد! الان هم چون نزدیك انتخابات است كمی فضای مطبوعاتی بازتر شده وگرنه همان آش است و همان كاسه.

نظر بگذارید

نام و نام خانوادگی:
پست الکترونیکی (email):
وب سایت:
* متن نظر: