تاريخ انتشار: 15 بهمن 1395 ساعت 19:26

یادداشتی از دکتر عباس احمدی

بررسی طنز دوره انقلاب

نگاهی کوتاه به طنز مکتوب بعد از انقلاب اسلامی با تکیه بر شعر طنز

 

بی‌شک انقلاب مشروطه یکی از خاستگاه‌های اصلی طنز در ادبیات فارسی است. در این دوران است که شعر اجتماعی و مردمی به معنای واقعی کلمه شکل می‌گیرد. نمونه‌های بارز این حرکت در آثار بزرگانی چون علی اکبر دهخدا و سید اشرف الدین گیلانی (نسیم شمال) به چشم می‌خورد. متاسفانه با ظهور دولت پهلوی اختناق شدیدی بر فضای کشور حاکم شده و در این دوره طنز متحمل بیشترین آسیب می‌شود و زمینه برای حرکت طنز سالم سیاسی و اجتماعی ناممکن می‌گردد (صدر، 1381) و فضای ابتذال در مطبوعات طنز اوج می‌گیرد.

با پیروزی انقلاب و سپس شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران،‌ شعر انقلاب وارد عرصه‌های جدیدی شد و در زیر مجموعه آن، اشعار مقاومت و بیداری اسلامی هم قرار دارد. اشعار طنز را می‌توان در آثار شاعران انقلاب هم مانند سیدحسن حسینی، قیصر امین‌پور و سلمان هراتی و یا اشعار علیرضا قزوه دید. مخصوصا شعر بلند مولا ویلا نداشت که نوعی طنز تلخ اجتماعی در خود داشت:

اصلا گور پدر مال دنیا

ریاضت‌کش به ویلایی بسازد!

اصلا با این طرح چطورید؟

جان دادن از ما،

طرح اقتصادی از شما! ...

 

پیروزی انقلاب اسلامی و ادامه جنگ تحمیلی و فضاهای سیاسی اجتماعی و فرهنگی خاصی که در جامعه به وجود آمد، زمینه را برای فعالیت طنزنویسان در حوزه‌های مختلف از جمله شعر طنز فراهم ساخت. طنز انقلاب بر خلاف طنز دوره مشروطه که مبتنی بر روح ملی‌گرایی و طنز و طعن سیاسی است، افق وسیع‌تری دارد و به موضوعات اجتماعی، فرامرزی، بیگانه ستیزی، استکبار ستیزی و هجو مزدوران و مفسدین اقتصادی داخلی و... می‌پردازد. تا جایی که می‌توان حتی برخی اشعار طنزآمیز این دوره را در زیر مجموعه نوع شعر اعتراض قرار داد. قطعه عبدالرضا موسوی شاید مثال خوبی بر این مدعی باشد:

دوش با جبرئیل می‌گفتم:

از چه رو مردمان پلید شدند

همه در کفر مثل بوسفیان

همه در ظلم چون یزید شدند

گفت: غافل مباش هرگز از آن

هشت سالی که رو سپید شدند

بدترین‌هایشان به جا ماندند

بهترین‌هایشان شهید شدند!

 

البته هنوز برای اینکه طنز انقلاب را به عنوان گونه یا ژانر ادبی جدایی محسوب کنیم زود است اما برخی محققین تعاریفی در این زمینه ارائه داده‌اند:

* طنز انقلاب نوعی ادبی است که با به کار بردن شگردهای مختلف و کارکردهای متفاوت و در عین حال طبعی ملایم، همچنین متعهد و مسئول نسبت به اهداف انقلاب، سعی می‌کند بدی‌ها و ناراستی‌های موجود در جامعه را گوشزد کند و مردم و جامعه را به یک بصیرت و تنبه اجتماعی سیاسی برساند (طاهری، 1393).

* ظرف یک دوره سه سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی، افزون بر 60 عنوان نشریه طنز و فکاهی در ایران منتشر شده است. این نشریات را در آن محدوده زمانی می‌توان به سه گروه مشخص تقسیم‌کرد:

- نشریات حرفه‌ای جهت‌دار;   

- نشریات غیرحرفه‌ای جهت‌دار;

- نشریات صرفاً فکاهی

در جوی به شدت سیاسی، در حالی که دیکتاتوری در حال فروپاشی است و حکومت انقلا‌بی جدید هنوز شکل نگرفته است، طبعاً هر گروه سیاسی در فکر سهم‌خواهی خود از انقلا‌ب است. همگی آن‌ها به قدرت طنز و هجو و فکاهی، برای از میدان به درکردن رقبای خود، واقف هستند و در این دوره حجم قابل توجهی از فکاهیات هجوآمیز تولید می‌شود. در سال‌های ابتدای انقلاب و جنگ، شعر طنز بیشتر رنگ شعار گرفته و به موضوعاتی چون هجو خاندان پهلوی، امپریالیسم، استکبار و... می‌پرداخت. در دهه شصت تنها دو نشریه توفیقیون (فکاهیون) و خورجین  با کیفیت نسبتا قابل قبول منتشر می‌شدند. از سال 1363 ستون «دو کلمه حرف حساب» توسط کیومرث صابری فومنی در رزونامه اطلاعات اتفاق تازه‌ای را در عرصه طنز مکتوب مطبوعاتی بعد از انقلاب رقم می‌زند. در ادامه این مسیر در  سال 1369 انتشار هفته‌نامه گل آقا و ظهور مکتب گل آقایی فضای تازه‌ای را ترسیم می‌کند. گل آقا، طنز را خیلی پاستوریزه کرد. از یک سو ارتباط با دولت برای نقد آن اهمیت داشت اما از سوی دیگر نقد مودب طنز گل آقا جایگزین انتقاد تند و تیز شد.

پس به طور خلاصه دوره‌های طنزسرایی در شعر انقلاب را می‌توان چنین تقسیم نمود:

* دوره اول عصر طنز سیاسی

* دوره دوم عصر طنز اجتماعی

* دوره سوم عصر طنز زبان‌گرا: فرانو، محاوره نویسی، بازی‌های زبانی

به عنوان نمونه می‌توان به آثار زیر در این دسته‌بندی‌ها اشاره کرد:

عمران صلاحی:

می‌زد رکاب/ در کوچه‌ای دوچرخه‌سواری که سر نداشت/ مرغی/ در باد می‌پرید، ولی بال و پر نداشت/ طفلی/ از نسل شیر خشک/ خون می‌مکید/ از مرگ مادر/ طفلک خبر نداشت/ مردی نماز وحشت می‌خواند/ در حال سجده ماند و سر از خاک برنداشت/ توپ و مسلسل و تانک/ دیگر اثر نداشت

 

حسامی محولاتی:

ایهاالناس، وضع ناجوره!

وضع ناجوره، سمبه پر زوره!

وضع این منطقه قاراشمیشه

فتنه در کاره، وضع ناجوره!

آتش جنگ و حیله شعله‌وره

دفع این فتنه، غیر مقدوره

 

خلیل جوادی:

ای آب ندیده‌ها و آبی شده‌ها

بی‌جبهه و جنگ انقلابی شده‌ها

 مدیون شب حمله جانبازانید

ای بر سر سفره آفتابی شده‌ها

 

در نمونه زیر بازماندگان از جنگ را با طعن یاد می‌کند:

مرا به سکوت می‌خوانی؟/ شهیدان را بهانه می‌کنی؟/ آنان که رفته‌اند/ بر پیشانیشان ستاره داشتند/ و تو مانده‌ای که فردا/ چند ستاره بر شانه‌ات سبز شود (قزوه)

 

توی این وضع قوز بالا قوز

پسرم گیرداده از دیروز...

بنشین چند صفحه خوب و قشنگ

نامه بنویس و پست کن به فرنگ

پستچی نامه تو را با هایس

می‌برد پیش کاندولیزا رایس

توی آن نامه با فراغ خیال

موضعش را ببر به زیر سؤال!

قرص و محکم، بده تو بعد از آن

موضعت را به آن ضعیفه، نشان!...

(ابوالفضل زرویی نصرآباد)

 

اتفاقات تاثیرگذار بر جریان طنز مکتوب بعد از انقلاب:

* برپایی شب شعر طنز در حلقه رندان 1380 و به دنبال آن: شکرخند، قند و نمک و... تقویت جنبه اجرای شفاهی شعر و به حاشیه رفتن نشریات کاغذی طنز

* خوانش شعر طنز در برنامه دیدار شعرا با مقام معظم رهبری که باعث شکستن برخی تابوها شد

* برنامه تلویزیونی قندپهلو از سال 1392 که به دلیل استقبال مخاطبان چند دوره دیگر ادامه یافت

* وارد شدن شعر طنز به فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی و پخش سریع نوشته‌ها

* برگزاری جشنواره‌های ادبی: طنز مکتوب (طنز سوره)، طنز تهران، طنز دانشجویی و...

* حضور گسترده زنان طنزنویس

 

 

 


نظر بگذارید

نام و نام خانوادگی:
پست الکترونیکی (email):
وب سایت:
* متن نظر: